HOE AANGENAAM ALS BROERS EN ZUSTERS SAMEN ZITTEN - INTERRELIGIEUZE DIALOOG
Oude wijn in nieuwe zakken? Oud en nieuw anti-judaïsme
Op 14 oktober 2026 organiseerde het Overlegorgaan Joden en Christenen (OJEC) in Utrecht de conferentie Oude wijn in nieuwe zakken? Oud en nieuw anti-judaïsme. Centraal stond de vraag hoe de joods-christelijke dialoog zich kan handhaven in een tijd van politieke polarisatie, secularisatie en toenemende spanningen rond Israël en Gaza. De pogrom van 7 oktober 2023 en de daaropvolgende verwoestende oorlog in Gaza hebben de verhoudingen tussen Joden en christenen opnieuw onder druk gezet. Ook kwam de vraag aan de orde of kritiek op Israël soms samengaat met oude theologische vooroordelen tegenover het Jodendom. De conferentie onderzocht hoe kerken en synagogen kunnen voorkomen dat zij zich in zichzelf terugtrekken en hoe de dialoog nieuwe perspectieven kan bieden.
Eeuwout Klootwijk – Opening en inleiding
Eeuwout Klootwijk opende de conferentie als dagvoorzitter en plaatste het thema in de context van de actuele joods-christelijke verhoudingen. Als beleidsmedewerker van de Protestantse Kerk in Nederland op het gebied van Kerk en Israël is hij nauw betrokken bij deze relaties. De centrale vraag was hoe de dialoog kan blijven functioneren in een tijd van politieke en religieuze verwijdering. Daarbij speelt de veranderende verhouding tot Israël een belangrijke rol. Ook de afnemende invloed van institutionele religie beïnvloedt de contacten tussen kerken en synagogen. De herinnering aan de Holocaust en de betekenis daarvan voor volgende generaties vormden eveneens een belangrijk aandachtspunt. De titel van de conferentie nodigde uit om te onderzoeken of oude vooroordelen in nieuwe vormen terugkeren. De opening bood daarmee het kader voor een dag waarop theologie, geschiedenis en actuele maatschappelijke ontwikkelingen met elkaar werden verbonden.
Ruben Vis – Hoe goed en aangenaam als broers samen zitten
Ruben Vis, algemeen secretaris van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, verzorgde de eerste lezing. De titel verwees naar de Bijbelse gedachte dat het goed is wanneer broeders samenleven. Daarmee stond de mogelijkheid van ontmoeting tussen Joden en christenen centraal. De titel riep tegelijk de vraag op hoe deze idealen zich verhouden tot de werkelijkheid van conflicten en wederzijds wantrouwen. De geschiedenis van het christendom laat immers zien dat religieuze verwantschap niet altijd heeft geleid tot respect voor het Jodendom. Theologische interpretaties hebben soms bijgedragen aan uitsluiting en anti-judaïsme. De actuele spanningen rond Israël maken het noodzakelijk deze erfenis kritisch te onderzoeken. De bijdrage van Vis plaatste de dialoog daarmee in het spanningsveld tussen de Bijbelse oproep tot verbondenheid en de historische verantwoordelijkheid om oude tegenstellingen te overwinnen.
René de Reuver – Respons op de lezing van Ruben Vis
René de Reuver reageerde op de lezing van Ruben Vis vanuit zijn ervaring als voormalig scriba van de Protestantse Kerk in Nederland. In die functie was hij betrokken bij de landelijke koers van de Protestantse Kerk en haar relaties met het Jodendom. Zijn bijdrage bood gelegenheid om de betekenis van de dialoog voor de kerkelijke praktijk te bespreken. Daarbij is van belang hoe kerken omgaan met hun eigen theologische traditie en met de historische gevolgen daarvan. Een positieve houding tegenover het Jodendom vraagt meer dan algemene uitspraken over verbondenheid. Ook de uitleg van Bijbelteksten en de manier waarop over het Joodse volk wordt gesproken, verdienen blijvende aandacht. De oorlog in Gaza en de discussies over Israël maken deze verantwoordelijkheid extra ingewikkeld. De respons verbond zo de principiële inzet voor verzoening met de vraag hoe die inzet in kerkelijke standpunten en concrete ontmoetingen zichtbaar kan worden.
Jessica Roitman – Interview over Joodse geschiedenis en actuele verhoudingen
Jessica Roitman, hoogleraar Joodse Studies aan de Vrije Universiteit Amsterdam, werd geïnterviewd door dagvoorzitter Eeuwout Klootwijk. Vanuit haar historische expertise kon zij het gesprek plaatsen in een bredere geschiedenis van Joodse gemeenschappen en hun relaties met christelijke meerderheden. De conferentie stelde de vraag hoe oude vormen van anti-judaïsme doorwerken in hedendaagse discussies. Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen kritiek op politieke beslissingen van de Israëlische regering en vooroordelen tegenover Joden als religieuze of etnische groep. Ook de veranderende herinnering aan de Holocaust beïnvloedt de manier waarop deze discussies worden gevoerd. Historische kennis kan helpen om terugkerende patronen van uitsluiting en stereotypering te herkennen. Het interview bood daarmee ruimte om actuele spanningen te verbinden met de langere geschiedenis van Joods-christelijke verhoudingen. De precieze uitspraken van Roitman zijn op basis van het programma alleen niet vast te stellen.
Tineke de Lange en Nicolien Luitwieler – Reflectie op dialoog en spiritualiteit
Tineke de Lange en Nicolien Luitwieler verzorgden samen een bijdrage vanuit hun ervaring met respectievelijk katholieke contacten met het Jodendom en protestantse theologie. De Lange was jarenlang betrokken bij de relaties tussen de Rooms-Katholieke Kerk en Joodse gemeenschappen. Luitwieler doet onderzoek naar spiritualiteit, leiderschap en interreligieuze dialoog. Hun samenwerking bracht daarmee kerkelijke praktijk en theologische reflectie bij elkaar. Een belangrijk vraagstuk binnen de conferentie was hoe dialoog mogelijk blijft wanneer religieuze gemeenschappen zich sterker op hun eigen identiteit richten. Daarbij gaat het niet alleen om officiële verklaringen, maar ook om de houding van mensen in hun dagelijkse ontmoetingen. Spiritualiteit en leiderschap kunnen bijdragen aan een open en respectvolle omgang met religieuze verschillen. De bijdrage sloot aan bij de bredere vraag hoe de joods-christelijke dialoog ook in een veranderende samenleving betekenisvol kan blijven.
Lieve Teugels – Van Christosemitisme naar samenzweringstheorieën
Lieve Teugels, hoogleraar Judaica aan de Protestantse Theologische Universiteit, verzorgde een parallelsessie over de ontwikkeling van christelijke beeldvorming over Joden. Het aangekondigde thema, Van Christosemitisme naar Samenzweringstheorieën, wijst op de dubbelzinnigheid van christelijke waardering voor het Jodendom. Positieve aandacht voor Joodse wortels kan samengaan met een benadering waarin Joden vooral betekenis krijgen binnen een christelijk verhaal. Dat is iets anders dan het erkennen van Joden als zelfstandige religieuze gemeenschap met een eigen traditie. Aan de andere kant staan samenzweringstheorieën, waarin Joden ten onrechte worden voorgesteld als een verborgen macht die de samenleving zou beheersen. Zulke denkbeelden hebben een lange geschiedenis en kunnen zich aanpassen aan nieuwe politieke omstandigheden. De sessie bood daarmee een kader om te onderzoeken hoe religieuze voorstellingen kunnen omslaan in stereotypering en vijanddenken. De precieze voorbeelden en conclusies van Teugels zijn niet opgenomen in het beschikbare programma.
Kees Kok – Een aangeslagen ‘god’ in enkele vertaalde Jiddische gedichten
Kees Kok, onafhankelijk theoloog en medewerker van Ekklesia Leerhuis Amsterdam, richtte zich op Jiddische poëzie. In zijn werk staat de Joodse oorsprong van het christendom nadrukkelijk centraal. De aangekondigde bijdrage, Een aangeslagen ‘god’ in enkele (vertaalde) Jiddische gedichten, benaderde religieuze en historische vragen vanuit de literatuur. Poëzie kan ervaringen van verlies, vervolging en geloof zichtbaar maken die in historische of theologische beschouwingen soms moeilijk onder woorden te brengen zijn. De Jiddische taal en literatuur zijn bovendien nauw verbonden met de geschiedenis van Europese Joodse gemeenschappen. Door gedichten te vertalen en te bespreken, kan de lezer kennismaken met Joodse stemmen die in christelijke verhalen over het Jodendom niet altijd voldoende ruimte hebben gekregen. De sessie bood daarmee een literair perspectief op de religieuze en menselijke gevolgen van antisemitisme. Welke gedichten precies zijn behandeld, blijkt niet uit de beschikbare informatie.
Henk Scholder – Lernen rond moeilijke teksten
Henk Scholder, judaïcus, docent en auteur, leidde een parallelsessie met als titel Lernen rond moeilijke teksten. Het begrip lernen verwijst naar een vorm van gezamenlijk leren en tekststudie die sterk met de Joodse traditie wordt geassocieerd. Daarbij gaat het niet uitsluitend om het vinden van één juiste uitleg, maar ook om het onderzoeken van verschillende interpretaties en het gesprek daarover. Moeilijke Bijbelteksten kunnen aanleiding geven tot vragen over de verhouding tussen Jodendom en christendom. Vooral teksten die in de christelijke traditie negatief over Joden zijn uitgelegd, vragen om historische en theologische zorgvuldigheid. Gezamenlijke tekststudie kan helpen om vertrouwde interpretaties opnieuw te beoordelen en andere perspectieven serieus te nemen. Zo ontstaat ruimte voor kritische zelfreflectie en wederzijds begrip. De sessie sloot aan bij de centrale gedachte van de conferentie dat een vernieuwde dialoog ook vraagt om een andere manier van lezen en luisteren.
Karma Ben Johanan – De joods-christelijke dialoog voorbij het westerse liberalisme
De Israëlische historica en hoogleraar Karma Ben Johanan verzorgde de afsluitende publiekslezing. Haar onderzoek richt zich op de geschiedenis van religies en in het bijzonder op de ontwikkeling van de katholiek-joodse betrekkingen sinds de twintigste eeuw. Zij plaatste de naoorlogse dialoog in een veranderende mondiale context. De verzoening tussen Joden en christenen kreeg na de Holocaust mede vorm binnen het westerse liberalisme, met nadruk op democratie, pluralisme en historische verantwoordelijkheid. Volgens de in de aankondiging geschetste benadering staat dit model tegenwoordig onder druk. Westerse christenen ervaren steeds vaker hun positie als die van een religieuze minderheid, terwijl Israëlische Joden een soevereine meerderheidscultuur hebben opgebouwd. Ook christenen in het mondiale Zuiden en het Midden-Oosten kijken soms kritisch naar het begrip ‘joods-christelijk’, omdat zij daarin westerse machtsverhoudingen of uitsluiting van moslims herkennen. Ben Johanan stelde daarmee de vraag of de dialoog opnieuw vorm kan krijgen buiten de vanzelfsprekendheden van het westerse liberalisme. Haar bijdrage verbreedde het gesprek van historische verzoening naar de vraag hoe Joden en christenen elkaar in een veranderende wereld werkelijk kunnen ontmoeten.
Vragen uit de zaal en afsluiting
Na de lezing van Karma Ben Johanan was er gelegenheid voor vragen uit de zaal. Daarmee konden deelnemers nader ingaan op de uitdagingen voor de joods-christelijke dialoog en op de mogelijkheden om de naoorlogse traditie van verzoening te vernieuwen. De centrale spanning bleef die tussen religieuze verbondenheid en politieke verdeeldheid. Vooral de verhouding tot Israël, de oorlog in Gaza en de uiteenlopende ervaringen van Joodse en christelijke gemeenschappen vragen om een zorgvuldige benadering. Ook de vraag hoe kerken hun historische verantwoordelijkheid kunnen blijven erkennen, is van blijvend belang. De conferentie werd om 17.00 uur afgesloten.
Conclusie
De OJEC-conferentie Oude wijn in nieuwe zakken? Oud en nieuw anti-judaïsme plaatste de joods-christelijke dialoog in een tijd van ingrijpende veranderingen. De bijdragen verbonden kerkelijke verantwoordelijkheid, historische analyse, theologische reflectie, literatuur en interreligieuze ontmoeting. Een belangrijke uitdaging is het herkennen van oude anti-Joodse denkbeelden wanneer die in nieuwe politieke of religieuze vormen verschijnen. Tegelijkertijd vraagt de dialoog om meer dan het bestrijden van vooroordelen: zij vereist ook bereidheid om de eigen traditie kritisch te onderzoeken en de ander als zelfstandige gesprekspartner te erkennen. De lezing van Karma Ben Johanan verbreedde dit perspectief door de vraag te stellen of de dialoog ook buiten het traditionele westerse kader kan worden vormgegeven. Daarmee stond niet alleen het behoud van verworvenheden centraal, maar ook de noodzaak om nieuwe vormen van ontmoeting te ontwikkelen. De centrale vraag blijft of kerken en synagogen, ondanks politieke en religieuze tegenstellingen, ruimte kunnen blijven maken voor wederzijds luisteren, historische eerlijkheid en duurzame verbondenheid.
Labels: #cohesie, #eenheid, #interreligieuze #dialoog, #kerk, #Nederland, #OJEC, #synagoge, #verbinding, #VRIJWILLIGERS #WIJKRAAD













